Bieżeństwo

Praca z cyklu grafik, przygotowanych przez Anastazję Gromacką (7 lat); I nagroda

W konkursie „Jestem, bo wrócili” udało się coś niemożliwego. Uczestnicy, jak w każdym konkursie, walczyli o nagrody. Ale przy okazji stworzyli wspólne dzieło – wielowymiarowy obraz bieżeństwa. Każda z prac wydaje się być niezbędnym elementem tego obrazu.

Organizatorzy – Stowarzyszenie Orthnet i portal bieżeństwo.pl – na początku byli pełni obaw. Gdy wiosną 2015 rozpoczynali konkurs, który miał pomóc przywracać pamięć o bieżeństwie 1915, wiedzieli, że dają uczestnikom niewiele czasu. Zdawali sobie sprawę, że w świecie, w którym wszystkim brakuje czasu, proszą o bardzo wiele: o czas właśnie, o ciężką pracę, o zaangażowanie dotykające osobistych, rodzinnych spraw.

Efekt przerósł wszelkie oczekiwania. Mimo sesji, wystawiania ocen, końca roku, wakacji, urlopów, itp. na konkurs wpłynęło aż 55 prac. Największym zaskoczeniem był jednak ich poziom. Nie było ani jednej słabej pracy; ani jednej przypadkowej. Wszystkie: ciekawe, bardzo solidne, często oryginalne, zwykle osobiste.

Uczestnicy stworzyli bardzo zróżnicowaną grupę. Są wśród nich dzieci 6, 7 – letnie, uczniowie i studenci, są ludzie różnych zawodów, czasem bardzo dorośli – najstarsza uczestniczka ma 82 lata. Przeważają ci z Podlasia, są jednak mieszkańcy niemal całego kraju.

Ich prace nie pokazują jednej prawdy o bieżeństwie. Ale tak, jak losy ludzkie były różne, dziwna byłaby jednolita pamięć. Zresztą jedni pamiętają dziś szczegóły, na przykład to, co leżało na podłodze wagonów towarowych, do których przodkowie wsiedli 100 lat temu. Inni przyznają na początku, że: nie mam dokumentów. Nie znam szczegółów. Nie znam miejsc, ani dat. Nie mogę odtworzyć tej historii.
W pamięci niektórych bieżeństwo to tragiczne wydarzenie, które przyniosło rodzinie śmierć i zniszczenie, dla innych jednak jest to coś, co pozwoliło się wzbogacić i wspiąć się wyżej na drabinie społecznej. Emocje, które dziś wzbudza w autorach prac bieżeństwo, też są różnorodne. Tych emocji jest zresztą bardzo wiele.

Różnorodność jest ogromną wartością tego konkursu. Dzięki niej powstał wielowymiarowy obraz – cała mozaika bieżeńskich losów. Coś, co przybliża nas do prawdy o tym wydarzeniu.

Ale powstał nie tylko wspaniały portret bieżeńców. W pracach widzimy także obraz nas, współczesnych ich potomków. Przez to, czym dla nas jest pamięć o bieżeństwie można zobaczyć, kim dziś sami jesteśmy. To, jak można się zresztą spodziewać, obraz również bardzo złożony.

Prace konkursowe zostaną wkrótce opublikowane na stronie konkurs.biezenstwo.pl i staną się zalążkiem internetowego archiwum bieżeństwie.

Konkurs „Jestem, bo wrócili” zakończył się spotkaniem w Akademii Supraskiej w dniach 18-19 września. Więcej informacji o tym spotkaniu oraz zdjęcia – http://www.konkurs.biezenstwo.pl/news.php?id_n=16&id=3

Nagrodzeni w konkursie:
0-16 lat:
I miejsce
Anastazja Gromacka (Hajnówka)
Katarzyna Iwaniuk (Supraśl)
Paweł Kuczyński (Bielsk Podlaski)
II miejsce
Lena i Igor Fiedoruk  (Białystok)
Wyróżnienia:
Ewa Iwaniuk
Damian Laszczuk
Marek Lewczuk
Aleksander Zdrajkowski
Mikołaj Zdrajkowski

16-26 lat
I miejsce
Katarzyna Sawczuk (Biała Podlaska)
II miejsce
Bogusław Waszkiewicz (Warszawa)
III miejsce
Łukasz Birycki (Narew)

Kategoria powyżej 26 lat:
I miejsce
Wiesław Choruży (Białystok)
Justyna Jakubowska (Warszawa)
Daniel Gromacki (Hajnówka)
II miejsce
Zofia Kalinowska Zofia (Białystok)
Iwona Zinkiewicz (Białystok)
III miejsce
Marzena Konczerewicz (Białystok)
Anna Szerszunowicz (Białystok)

Kategoria grupowa:
I miejsce
Grupa teatralna Joanny Troc (Hajnówka)
Rodzina Roszczenko Kondratiuk (Bielsk Podlaski)
II miejsce
Redakcja Gazety Bieżeńskiej (Bielsk Podlaski)
Rodzina Uścinowicz (Białystok)

Dodatkowe nagrody
Dla najstarszej uczestniczki: Janina Grochowska (Warszawa)
Specjalna nagroda od Villi Sokrates: Mikołaj Gawryluk (Białystok)
Za promocje konkursu wśród młodzież: Ewy Ostapkiewicz

Nagrody specjalne ufundowane przez gminy:
Czeremcha: rodzina Świetochowskich,
Michałowo: Irena Kuryło
Nurzec- Stacja: Anatol Betlejko
Zabłudów: Jolanta Trochimczuk
Hajnówka: Małgorzata Tyszko

Skład jury

Projekt ten jest realizowany w ramach programu Patriotyzm Jutra, prowadzonego przez Muzeum Historii Polski w Warszawie.
Pełna lista sponsorów oraz fundatorów nagród: http://www.konkurs.biezenstwo.pl/page.php?mode=3&id=10

Spotykamy się z ludźmi zajmującymi się pamięcią, historią, etnografią. Zaczepiamy ludzi na ulicy, to sprawdza się zwłaszcza na wsiach. Są życzliwi, bardzo nas ciekawi. Wypytują, skąd przyjechaliśmy, po co. Gdy słyszą, że szukamy potomków bieżeńców, kiwają głowami. Jakby ze zrozumieniem, jednak okazuje się, że o bieżeństwie 1915 zwykle nie mają pojęcia. Ale oni nie potrzebują wiedzieć. Przecież tu każdy ma swoją historię. Jedni trafiali tu z carskich zsyłek albo osadzano ich w łagrach, niektórzy byli osadnikami na początku XX wieku. Różnie się ich nazywało w przeszłości, różnie nazywa dziś; może i jacyś bieżeńcy byli wśród nich? Gdy im opowiadamy o bieżeństwie, o tym, że wiele ludzi musiało tu zostać, niektórzy dziwią się, że o tym nie słyszeli. Dla większości jednak to nic szczególnego. Ot, jedna z wielu historii syberyjskich. Chcieliby nam pomóc, wskazać potomków bieżeńców. Ale nie mają kogo nam wskazywać.

W naszej wsi mieszkają głównie potomkowie katorżników. Nasi przodkowie byli Polakami. Ale kiedy ich przywieźli? Chyba gdzieś w 1600 roku – mówią spotkani ludzie. Czy mają na myśli zsyłki po powstaniu styczniowym w 1863 roku?

Rybacy o swoich korzeniach niewiele wiedzą…

Tutejsze domy muszą pamiętać wiele; więcej niż ich mieszkańcy

Tu nawet na małych wsiach, często nie zna się przeszłości sąsiadów. Terror czasów stalinowskich zamknął ludziom usta na długie lata, pozostawił lukę w pamięci. W starszych pozostała ostrożność. Młodsi nieraz chcą poznawać przeszłość, jednak gdy zaczynają pytać, nie ma kto im opowiadać. Czasem dowiadują się czegoś, co ich zaskakuje. Przez latach byli karmieni opowieściami o dziadku walczącym za rewolucję w armii Budionnego. Teraz okazuje się, że kto inny z tej samej rodziny był po stronie białych – tych, których przez lata przedstawiano tu jako synonim zła. Albo że wśród przodków byli funkcjonariusze aparatu represji. Historia rodzinna wciąż bywa tutaj trudnym tematem.

W Tomsku spotykamy Bronisława – studenta, który mówi, że jest potomkiem bieżeńców. Gdzieś z terytorium dzisiejszej Białorusi, może Litwy? Właściwie on niewiele wie, spróbuje zorganizować spotkanie ze swoja babcią. Przez dwa dni to się nie udaje. Nie dowiadujemy się, dlaczego. Być może babcia nie chce rozmawiać?

Wspólnie z matką matuszki Kati próbujemy odkryć historię Anny Suszko i jej rodziny – bieżeńców spod Lidy

Udaje nam się za to spotkać z matką matuszki Kati – to ich bieżeńskie korzenie odkryliśmy pierwszego wieczoru po przyjeździe. Opowiada o swojej babci Annie Suszko, która przyjechała z mężem ze wsi Dubki koło Lidy na dzisiejszej Białorusi. W 1915 roku mieli czworo dzieci, wszystkie zmarły w drodze albo tuż po przyjeździe. Potem urodziło się im jeszcze troje. Dlaczego zostali? Nie wiadomo. Oni sami wnukom o historii nie opowiadali, coś wspominały ich dzieci; one w opowieściach używały słowa bieżeństwo. Dzieci Anny Suszko próbowały nawet szukać krewnych w okolicy Lidy; bez powodzenia jednak. Cała rozmowę spiszemy i zamieścimy wkrótce na stronie.

Przypadkowe spotkanie z wielbłądami przypomniało Iwonie Zinkiewicz bieżeńskie opowieści jej babci. Opisuje je tu: https://biezenstwo.pl/historie/historia-iwony-zinkiewicz/

Po pięciu niezwykle intensywnych dniach pożegnaliśmy Syberię. Szczęśliwie wróciliśmy do domów.

O naszych poszukiwaniach, o wszystkich pozostałych spotkaniach, które odbyliśmy, o naszych wrażeniach opowiemy też podczas spotkania uczestników konkursu w Supraślu, w dniach 18-19 września.

Zdjęcia: Aneta Prymaka-Oniszk, Aleksander Wasyluk