Bieżeństwo

Temat bieżeństwa u nas istnieje tylko naukowo. Tu poza garstką naukowców o bieżeństwie nikt nic nie wie – słyszymy od tutejszych historyków. Wątpią oni w powodzenie naszych planów, by odnaleźć potomków bieżeńców. Już wieczorem okazuje się, że nam się to udaje.

W syberyjskiej tajdze

Gdy wysiadamy we czwartek z samolotu, jest 30 stopni i piękne słońce. Syberia wita nas gorąco. Ale prognozy mówią, że z zachodu idzie ochłodzenie, nasze rodziny w Polsce donoszą, że do nich już przyszło. Staramy się więc złapać jeszcze trochę lata.

Nasz przewodnik, batiuszka Dionizy Ziemlanow pokazuje nam wsie w bliskiej okolicy; przyglądamy się starym domkom z drewnianymi zdobieniami. Zajeżdżamy do tajgi, chwilę spacerujemy. – Przynajmniej jeśli chodzi o roślinność, bieżeńcy nie czuli się obco – zauważa Alik Wasyluk. Dominuje wprawdzie sosna syberyjska, która u nas nie rośnie, ale jest tu też znana nam sosna i świerk. Trawy i zioła te same, co w północno-wschodniej Polsce. – Nie na darmo mówi się u nas, że Puszcza Knyszyńska przypomina tajgę syberyjską – mówi Iwona Zinkiewicz, leśnik bądź co bądź.

W Muzeum „Więzienie śledcze NKWD”. Druga od lewej – prof. Irina Nam; stoi Wasil Chaniewicz, dyrektor Muzeum

Po południu jedziemy szukać śladów bieżeńców. Spotykamy się z prof. Iriną Nam, która od wielu lat bada temat bieżeństwa 1915 roku oraz Wasilem Chaniewiczem, dyrektorem muzeum „Więzienie Śledcze NKWD”. To od nich słyszymy, że bieżeńcami zajmują się na Syberii tylko nieliczni naukowcy, ludność tego tematu nie zna zupełnie. Wymieniamy się wiadomościami, umawiamy się też na poszukiwania w miejscowym archiwum.

Daniił Krapczunow o Tomsku wie chyba wszystko….

I ruszamy do miasta. Mamy wspaniałego przewodnika – Daniił Krapczunow, filozof i etnograf z tutejszego uniwersytetu o mieście, historii i etnografii wie chyba wszystko.

W Tomsku zachowało się dużo pięknej drewnianej architektury

Wieczorem rozmawiamy z ks. Dionizym i jego żoną, matuszką Katią m.in. o rodzinnej przeszłości. Część jej rodziny pochodzi gdzieś z Wilna, przyjechali na Syberię może na początku XX wieku. Na pewno bieżeńcy – żartujemy. Katia o historii tej części rodziny nie wie zbyt wiele. Na Syberii to nic dziwnego. Tu wszyscy są dziećmi zesłańców, przesiedleńców, więźniów gułagów albo ich funkcjonariuszy. Rozmowy o przeszłości bywają nie tylko trudne, ale i niebezpieczne. Matuszka Katia przypomina tylko nazwisko pradziadków: Suszko. Sięgamy więc – dalej nie wierząc w powodzenie – do Spisu adresów bieżeńców, wydanego w 1916 roku w Tomsku. Gdy okazuje się, ze takie nazwisko tu jest, jesteśmy pewni, że to przypadkowa zbieżność. Wprawdzie są z guberni wileńskiej…. Czytamy imiona rodziców, ich dzieci. Katia nie jest pewna, dzwoni do matki, ciotki. Wszystko się zgadza! Znaleźliśmy potomków bieżeńców! I to już pierwszego wieczoru! Umawiamy się na rozmowy z rodziną matuszki Katii, choć to nie będzie proste – ciocia, która wie najwięcej, mieszka w Kazachstanie.

Matuszka Katia i batiuszka Dionizij

Czwartek wita nas deszczem. Prognozy się sprawdziły. Na szczęście my z samego rana jesteśmy umówieni w archiwum. Czeka tu na nas wózek wypełniony aktami. Przenoszą nas o 100 lat. Są tu karty rejestracji bieżeńców, z dokładnymi danymi uchodzących. Są prośby o odnalezienie zagubionych mężów, żon, czy dzieci. Nikogo takogo u nas niet – mówi najczęściej kopia odpowiedzi. Jest korespondencja władz guberni, zaniepokojonych tym, czy poradzą sobie z napływająca fala bieżeńców. Ania Kondratiuk, studentka medycyny, znajduje rodzaj zwolnień lekarskich wydawanych bieżeńcom, informacje o tym, na co chorowali.

Potem idziemy do uniwersyteckiej biblioteki, tu szukamy gazet z 1915 roku i publikacji dotyczących bieżeńców. Oglądamy też wystawę rosyjskich strojów ludowych, zwiedzamy miasto. Deszcz już nie pada, jest ok. 18 stopni. Syberia nie jest już gorąca, ale wciąż obchodzi się z nami łagodnie.

Znów mamy szczęście. Po wystawie tradycyjnego stroju ludowego oprowadza nas Daniił Krapczunow. Dostajemy wspaniałą opowieść o tradycji, historii i współczesnej Rosji

Jutro jedziemy na wieś, na dalsze poszukiwania potomków bieżeńców.

Zdjęcia: Aleksander Wasyluk i Wiesław Choruży.

Nasi przodkowie wrócili. Oni zostali w Rosji. Jedziemy, by poznać ich losy. Chcemy spotkać się z potomkami pozostałych w Rosji bieżeńców. Sprawdzić, czy wydarzenia sprzed 100 lat mają dziś dla nich jakieś znaczenie. Może dowiemy się także czegoś ważnego o bieżeństwie 1915?

Jest nas sześcioro. Cztery osoby wyłonione podczas konkursu „Jestem, bo wrócili”: Anna Kondratiuk, Katarzyna Sawczuk, Iwona Zinkiewicz i Wiesław Choruży. Autorzy prac, którzy ujawnili w duże zainteresowanie tematem oraz gotowość dalszych poszukiwań dotyczące bieżeństwa. Do tego eksperci-organizatorzy: Aneta Prymaka-Oniszk i Aleksander Wasyluk.

Jedziemy do Tomska. To jedno z wielu miejsc w Rosji, do których bieżeńcy trafiali. Nie był to największy ośrodek – dojechało tu blisko 40 tys. uchodźców. Ich pobyt został dobrze udokumentowany – w 1916 roku tomski oddział Komitetu Wielkiej Księżnej Tatiany wydał spis adresowy zarejestrowanych tu bieżeńców. Wydaje się, że był to jedyny spis wydany lokalnie, pozostałe wydawano w Moskwie czy Petersburgu.

Wyjechaliśmy 2 września; w podróży spędzimy tydzień.

Pierwszy dzień wielokrotnie przypomina nam o wydarzeniach sprzed 100 lat. Jedziemy samochodami z Białegostoku. Mijamy Wołkowysk, Słonim. Jedziemy szybko, wygodnie; zatrzymujemy się na kawę czy kanapkę. Nie szukamy na siłę analogii. Ale trudno nie pamiętać, że w tym samym czasie oni też sunęli przez te okolice. Też mijali te miasta.

Dekoracje przydrożne. Takich biezeńcy oglądać nie mogli…

Cerkiew w Słucku.

Z okien samochodów spoglądamy na wypalone przez suszę pobocza. Ani źdźbła trawki. Konie naszych dziadków nie posiliłyby się tutaj. 100 lat temu też przy drodze nie znajdywały nic do zjedzenia, musiały iść wiele kilometrów w poszukiwaniu jakiejkolwiek paszy. Wtedy winna była nie tylko susza – wszystko zjadły zwierzęta tych, co przechodzili wcześniej.

Dworzec centralny w Baranowiczach

Dworzec centralny w Baranowiczach

Przejeżdżając zobaczyliśmy na ulicy grupę ludzi z duchownymi.

Oczekiwali na delegację pisarzy i naukowców…

Tymczasowa cerkiew w pociągu..

Z Mińska lecimy samolotem do Moskwy, stąd do Tomska. Podróż zajmuje nam niecała dobę. Nasi przodkowie jechali wiele miesięcy.

Lotnisko w Moskwie

Lotnisko w Moskwie. Pracujemy w oczekiwaniu na samolot do Tomska

Więcej w kolejnych relacjach o raz podczas spotkania w Supraślu 19 września.

Zdjęcia: Aleksander Wasyluk